Sian Price – Jeśli czytasz te słowa… Ostatnie listy żołnierzy z linii frontu

Na ten dziwacznie nazwany tom – tytuł na okładce nie zgadza się z tym na karcie tytułowej w środku – składają się listy wysyłane przez żołnierzy do rodzin na przestrzeni ostatnich dwustu lat. Samą korespondencję Price wybrała i przygotowała bardzo dobrze, wzbogacając ją o biografię, kontekst, a niekiedy także zdjęcia. Również syntetyczne spojrzenie z lotu ptaka na listy z poszczególnych okresów wypada względnie przekonywająco. Same wiadomości są do siebie stosunkowo podobne, poruszają bowiem tematy uniwersalne, trudno więc mówić o zaskoczeniu treścią, pokazują one jednak przekrój przez konflikty, w jakie uwikłała się Wielka Brytania (wyjątkiem od tej reguły jest wojna secesyjna). Wśród nich są też te stosunkowo mało znane, jak wojna burska czy starcie o Falklandy. Niestety, w odbiorze publikacji przeszkadza fakt, iż Price jest fatalnym psychologiem i dokonuje zupełnie błędnych diagnoz. Nie da się bowiem inaczej wytłumaczyć chociażby tego, iż brak dramatyzmu w listach z XIX wieku interpretuje ona jako przejaw „kultury powściągliwych czasów”, w XX wieku jest to już zaś wynik troski o dobrostan psychiczny rodzin. Równie naiwne jest imputowanie, iż dziewiętnastowieczny żołnierz – wychowany wśród chorób, umierającego rodzeństwa i namacalnej śmierci bliskich członków rodziny – dopiero na froncie zdawał sobie sprawę z własnej śmiertelności. Owe wielokrotnie powtarzane, choć niekiedy po prostu głupie interpretacje dowodzą podstawowego błędu w warsztacie historyka, czyli nieuprawnionego narzucania swojego sposobu percepcji świata na ludzi żyjących wiele dekad temu. Sprawy nie ułatwia polskie tłumaczenie, z którego możemy się dowiedzieć się, że istnieją żelowe cukierki (a nie żelki), zaś żołnierze jadący na misję spędzają tam – niczym na wczasach w Ciechocinku – turnusy, nie zaś zmiany. Choć nie jest to lektura zła, to jej przygotowanie pozostawia trochę do życzenia. Mimo wszystko można z niej wyciągnąć coś wartościowego – same listy wywierają niezatarte wrażenie.