Henryk Peszko – A droga była niełatwa… Wspomnienia kieleckiego duchownego z lat 1910-1955

Ta stosunkowo nieduża objętościowo książka stanowi bardzo cenne źródło pamiętnikarskie, dotyczące jednego z najmroczniejszych okresów w dziejach naszego kraju. Jego autor – ks. Henryk Peszko – urodzony na podkarpaciu, ale przez większość swego życia związany z terenami obecnego województwa świętokrzyskiego – miał okazję doświadczyć przedwojennego wychowania, partyzanckiej tułaczki, lat powojennej odbudowy, a wreszcie katowni UB. Autor opisuje wszystkie te wydarzenia w sposób stosunkowo chłodny i zdystansowany, acz niepozbawiony niekiedy humoru i szczypty ironii. Trudno wskazać w tej książce mniej lub bardziej ciekawe fragmenty, jakkolwiek największe wrażenie robi część poświęcona pobytowi w partyzantce, jak również opis trzech z górą lat spędzonych w więzieniu na Mokotowie. Ten pierwszy okres łączy w sobie skromność autora, który nie wspomina, iż za służbę otrzymał Krzyż Walecznych i order Virtuti Militari, z powściągliwością w upiększaniu trudnej codzienności i nie zawsze celowej walki. Drugi z okresów związany jest natomiast ze słynną sprawą aresztowania bp. Czesława Kaczmarka, która pociągnęła kolejne  aresztowania wśród duchowieństwa. Co interesujące, Peszko nie pisze wcale jak ksiądz: choć siłą rzeczy obraca się on w strukturach Kościoła, jego zdyscyplinowany język sprawia, że wspomnienia mają charakter ze wszech miar uniwersalny, dlatego przeznaczone są nie tylko dla zainteresowanych losami wspólnot religijnych. O przystępność tekstu zadbali także redaktorzy – Ryszard Gryz i Karolina Święcich – którzy opatrzyli tekst ogromną liczbą przypisów, tworząc z publikacji solidnie opracowane źródło historyczne. Jednym słowem, A droga była niełatwa… to przykład memuarystyki bardziej sugestywnej i dającej więcej wiedzy niż stos suchych opracowań.