Zdzisław Broński – Pamiętnik

Autorem pamiętnika jest Zdzisław Broński (ps. Uskok), przedwojenny podoficer, który w czasach drugiej wojny światowej walczył w oddziałach Armii Krajowej, a potem – jako partyzant – należał do zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, działając na terenie województwa lubelskiego. Tom składa się z dwóch głównych części: wspomnień pisanych z perspektywy czasowej, a także prowadzonego na bieżąco dziennika. Ta pierwsza część obejmuje okres od wybuchu wojny do roku 1947, druga zaś – do maja 1949, kiedy Broński został zamordowany przez oddziały LWP i UB. Styl tekstu jest bardzo szorstki: autor to żołnierz, który nie celuje w piękną polszczyznę, lecz bardzo bezpośrednio, na ogół beznamiętnie, opisuje wydarzenia. Nie jest to w żadnym razie wada, lecz zaleta, pozwala bowiem zdać sobie w pełni sprawę z potrzasku, w jakim znaleźli się tzw. żołnierze wyklęci. Uznani za wrogów ustroju i członków reakcyjnego podziemia, mogli albo ukrywać się do czasu wybuchu kolejnej wojny, albo uciekać za granicę, co często – jak w przypadku grupy Hieronima Dekutowskiego (ps. Zapora) – skończyło się tragicznie. Broński świetnie, bo mimowolnie i w pełni autentycznie, oddaje klimat ciągłej ucieczki, zaszczucia i zagrożenia. Jego surowy język może razić bezpośredniością, zwłaszcza w momentach, gdy mowa o likwidowaniu konfidentów, a niektóre uwagi do dziś stanowią podstawę do oskarżania go o antysemityzm. Jednocześnie – w przeciwieństwie do niektórych żołnierzy WiN, takich jak Mieczysław Pazderski (ps. Szary), odpowiedzialny za mord w Wierzchowinach – działania Uskoka nie mogą dawać podstawy do żadnych oskarżeń o jakiekolwiek zbrodnie, zwłaszcza na tle narodowościowym. Pamiętnik Brońskiego to materiał o niezwykłych walorach dydaktycznych, wzmocnionych dodatkowo mrówczą pracą autorów setek niezwykle potrzebnych, a przy tym świetnie udokumentowanych przypisów. Aż chciałoby się, żeby każda osoba wypowiadająca się o tzw. żołnierzach wyklętych miała za sobą lekturę tej książki – stan debaty na ten temat wyglądałby wówczas zupełnie inaczej niż obecnie.