Jacek Szczerba rozmawia z najciekawszymi aktorami scen polskich teatrów, by przekonać się, czy artyści mają poczucie humoru także w życiu prywatnym, a jeżeli tak – to na czym ono polega. Kilkanaście rozmów – co warto dodać: z ludźmi każdych zapatrywań światopoglądowych – daje różne, ale najczęściej niezwykle interesujące odpowiedzi. Okazuje się, że osoby, które kojarzymy z ról komediowych, tak naprawdę cechuje śmiertelna powaga.
Ta stosunkowo nieduża objętościowo książka stanowi bardzo cenne źródło pamiętnikarskie, dotyczące jednego z najmroczniejszych okresów w dziejach naszego kraju. Jego autor – ks. Henryk Peszko – urodzony na podkarpaciu, ale przez większość swego życia związany z terenami obecnego województwa świętokrzyskiego – miał okazję doświadczyć przedwojennego wychowania, partyzanckiej tułaczki, lat powojennej odbudowy, a wreszcie katowni UB. Autor opisuje wszystkie te wydarzenia w sposób stosunkowo chłodny i zdystansowany, acz niepozbawiony niekiedy humoru i szczypty ironii.
Mogłoby się wydawać, że wydana w XXI wieku książka poświęcona orientacji seksualnej polskich literatów nie ma prawa kojarzyć się z polowaniem na czarownice. Tymczasem takim właśnie polowaniem – tyle że à rebours – jest publikacja Krzysztofa Tomasika. Mówiąc najkrócej, jej autor zarzuca sieci inkwizytora spraw łóżkowych tak szeroko, że mało kto może uniknąć włączenia w poczet pisarzy LGBT.
Rok 2008 przyniósł jedną z najbardziej kontrowersyjnych książek ostatnich lat. Mowa o Homobiografiach Krzysztofa Tomasika. Autor, który określa się na tylnej okładce jako „badacz polskiego homoseksualizmu”, poświęcił swą pracę postaciom świata literatury końca XIX oraz całego XX wieku, które rzekomo były homo- lub (wbrew tytułowi) biseksualne. A lista nazwisk jest długa i wyjątkowo kontrowersyjna. W przypadku osób takich jak Jarosław Iwaszkiewicz, Jan Lechoń czy Jerzy Zawieyski trudno mówić o zaskoczeniu.
W kontrze do pozorów naukowości, wiele książek wydawanych w nurcie tzw. historii ludowej to zawoalowane traktaty polityczne o ambicjach wręcz historiozoficznych. Książka Piotra Korczyńskiego nie jest tu wyjątkiem: to publikacja pozornie wiarygodna, ale skażona interpretacjami mającymi uzasadnić z góry przyjętą tezę. W efekcie jej lektura wymaga dużej dozy krytycyzmu.
Na fali rosnącej popularności tzw. historii ludowej powstało w ostatnim czasie bardzo wiele publikacji próbujących przybliżyć zagadnienie roli, jaką niższe warstwy społeczne odegrały w dziejach naszego kraju. W publikacji Zapomniani. Chłopi w Wojsku Polskim głównym przedmiotem zainteresowania jest tytułowe chłopstwo, walczące na przestrzeni wieków w różnych – nie tylko polskich – oddziałach wojskowych: od piechoty wybranieckiej, przez ludowe oddziały powstańcze po Bataliony Chłopskie.
Przedwojenny ziemianin, właściciel majątku Podlesie (dziś pogranicze województwa śląskiego i świętokrzyskiego), napisał dla potomnych książkę – wydaną pół wieku po jego śmierci – w której przedstawia prozę wiejskiego życia w początkach ubiegłego stulecia. Nie brak tu historii o trudach prowadzenia gospodarstwa, stosunkach społecznych, polowaniach, zabawach, nauce, wojnach – a także całej góry fascynujących anegdot.
Tragicznie zmarła dziennikarka Telewizji Polsat przygotowała książkę poświęconą zbrodniom okrytego złą sławą pedofila i mordercy, nieżyjącego już Mariusza Trynkiewicza. Żarska sięga do kulisów sprawy, rozmawia z ludźmi zaangażowanymi w śledztwo, ale także z rodzinami ofiar, na których zbrodnie byłego nauczyciela odcisnęły trwałe piętno. Między wierszami autorka czyni interesujące sugestie, zignorowane przez organy ścigania, wskazujące między innymi, że piotrkowski przestępca mógł nie działać w pojedynkę.
Na ten dziwacznie nazwany tom – tytuł na okładce nie zgadza się z tym na karcie tytułowej w środku – składają się listy wysyłane przez żołnierzy do rodzin na przestrzeni ostatnich dwustu lat. Samą korespondencję Price wybrała i przygotowała bardzo dobrze, wzbogacając ją o biografię, kontekst, a niekiedy także zdjęcia. Również syntetyczne spojrzenie z lotu ptaka na listy z poszczególnych okresów wypada względnie przekonywająco.
Zmarły przed kilku laty Krzysztof Kąkolewski to jeden z najbardziej znanych dziennikarzy kryminalnych czasów PRL. Reporter kryminalny. Książę oszustów stanowi wznowienie pierwszego zbioru jego autorstwa, wydanego pierwotnie w Wydawnictwie Iskry w roku 1959. Składa się nań kilkanaście historii o różnym ciężarze gatunkowym: opisujących zarówno zwykłe kradzieże, jak i poważniejsze zbrodnie – w tym morderstwa.
Lektura korespondencji wybitnych twórców kultury wydaje się być przede wszystkim domeną naukowców, a nie przeciętnych czytelników. Listy wymieniane między Janem Lechoniem a Mieczysławem Grydzewskim dobitnie pokazują, że nie jest to prawda. Każdy miłośnik dobrej prozy doceni zarówno dramatyczny aspekt „fabularny”, stanowiący tło tego dwugłosu, jak również fascynującą psychologiczną złożoność samych bohaterów.
Straty, jakie kultura polska poniosła w wyniku drugiej wojny światowej, nie ograniczają się wyłącznie do poległych i okaleczonych, zburzonych domów czy zrujnowanej gospodarki. Równie wielkim ciosem była emigracja wielu wybitnych artystów poza granice Polski. Na pierwszy rzut oka ucieczka tych, którzy – bądź co bądź – przeżyli wydaje się tragedią o innej skali niż ofiary Oświęcimia, Katynia czy – jak zwie go Władysław Bartoszewski w swych pracach – warszawskiego pierścienia śmierci.
O Berlingowcach pisze się dziś niewiele, a jeżeli już – to raczej przedstawia się ich najczęściej w negatywnym świetle. W walczących pod radzieckim dowództwem żołnierzach widzi się zaprzańców i zdrajców, a ich działania bojowe – zainaugurowane krwawą i zupełnie bezsensowną strategicznie bitwą pod Lenino – uważa za ciąg porażek. To, iż takie przekonanie wynika ze zwyczajnej ignorancji, staje się oczywiste po lekturze książki Berlingowcy. Żołnierze tragiczni.